Kuyumculuk sektöründeki yanlış uygulamalardan biri de borç verilmiş altınların durumudur. Bu toptan da olabilir; yani toptancı kuyumcu mağazasına borç vermiş olabilir veya kuyumcu müşteriye borç vermiş olabilir. Bunun karşılığını alamamış veya eksik almış türünden bir alacağı olduğu durumlarda; bu alacağını zekata sayma gibi yaygın bir usul var.
Teknik olarak olay şöyle yorumlanarak; "Bu kişi zaten borcunu ödeyemiyor, borcunu ödeyemediği için de mağdur" deniliyor. Kur'an'da sayılan "borçlu sınıfı" (Gârimîn) kategorisine dahil edilerek, "Bu insana zekat verilebilir" diye bazı çevreler tarafından bununla ilgili fetvalar verilmiştir. Bu fetvaların eksik olduğu çok aşikardır.
Altın Borcu Zaruri İhtiyaç Değildir
Burada birincisi; altının borç verilme sürecidir. Bu, zaruri ihtiyaçtan dolayı oluşan bir borç-alacak meselesi değildir. Altın tamamıyla; zaruret dışında, bir ticarete konu olan emtiadır.
İkinci durum ise; bunu borç veren kuyumcu mağazası veya kuyumcu toptancısı, ticari amaçla borç vermiştir. Ticari amaçlar ve süreçlerde de aslında borç uygulamasının yanlış anlaşılması ve uygulanmasından kaynaklı bir problem vardır. (Borçla ilgili süreci ayrı konuşmak lazım; yani bu şekilde borç vermek ne kadar doğru, borç almak ne kadar doğru, Allah bunu ne kadar tasvip ediyor; o çok ayrı bir konu.)
Ticari Zararın Faturası Fakire Kesilemez
Ticari amaçla bir borç verme sonucunda, bunun geri dönüşünün olmamasının ve bununla ilgili sıkıntılar yaşanmış olmasının faturasını; Allah'ın mağdurlara, ihtiyaç sahiplerine, yolda kalmışlara, öğrencilere, miskinlere saydığı 8 sınıf insana kesmek yanlıştır.
Bu sınıfların tamamıyla statüsü ve mantalitesi belliyken; bu sınıflara gidecek bir paranın, bir "ticari alacakla" mahsup edilebilmesi; zekâtın maksadı ve Allah'ın buradaki hikmeti ile koyduğu hükümlerin hiçbiriyle örtüşmediği çok açık bir durumdur.
Zekat Verilebilecek 8 Sınıf (Tevbe Suresi 60. Ayet)
Fakirler (Fukara): Temel ihtiyaçlarını karşılayacak kadar malı olup, nisap miktarı (zekat verme sınırı) kadar malı olmayan kimselerdir.
Miskinler (Mesâkîn): Hiçbir şeyi olmayan, çok zor durumdaki muhtaçlardır. (Fakirlerden daha zor durumda olanlar olarak kabul edilirler).
Zekat Memurları (Âmilîn): Zekatın toplanması ve dağıtılması için devlet tarafından görevlendirilen kişilerdir.
Müellefe-i Kulûb: Kalpleri İslam’a ısındırılmak istenenler veya İslam’a/Müslümanlara zarar vermelerinden çekinilen kişilerdir.
Köleler (Rikâb): Özgürlüğüne kavuşmak isteyen ve bu amaçla efendisiyle sözleşme yapan esirler/kölelerdir. (Günümüzde hükmü uygulama alanı bulmasa da ayetteki sınıflandırmada yer alır).
Borçlular (Gârimîn): Borcu olan, borcu ödendiğinde elinde nisap miktarından az malı kalan kişilerdir. Ancak buradaki incelik; bu borcun meşru ve zaruri bir ihtiyaçtan doğmuş olmasıdır.
Allah Yolunda Olanlar (Fî Sebîlillâh): İslam’ı tebliğ edenler, dinin yücelmesi için çaba sarf edenler, hac yolcuları veya ilim talebeleridir.
Yolda Kalmışlar (İbnü’s-Sebîl): Kendi memleketinde zengin olsa bile, bulunduğu yerde parası bitmiş, vatanına dönemeyecek kadar mağdur olmuş yolculardır.
Zekat "Zarar Telafisi" Değildir
Ticari yapılar içerisinde, kazançlarda her zaman bir kayıp riski vardır. Ticaretin en temel özelliği, kâr veya zarar süreçlerinin ikisini de içinde barındırmasıdır. Borç verilip de geri gelmeyen bir karşılığın da ticaretteki karşılığı "zarar"dır.
İnsanların kârlı işleri olduğunda sevinip mutlu olduğu kadar, zararlı süreçlerde de bunu kabullenmeyi bilmesi tüccarın ticarete doğru bakışının bir tezahürüdür. Tüccarın buradaki zarar kısmını doğru okumayıp bunu Allah'a mal etmesi (zekata sayması); tamamıyla nefsani ve hakkaniyet dışı bir uygulama olmaktadır.
Borçların bu şekilde zekata sayılması olayı; mazlumun ve mağdurun hakkının gasp edilmesidir.
Kaynakça ve Referanslar
T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvası: Alacaklı, borçludaki alacağını zekâtına sayabilir mi?Kaynak: Kurul.diyanet.gov.tr - Fetva No: 421
TDV İslâm Ansiklopedisi Zekât" Maddesi (Zekâtın Rüknü ve Temlik Şartı üzerine teknik inceleme, 3. başlık ve a/b maddeleri). Kaynak: islamansiklopedisi.org.tr - Zekât
Bu içeriklerimiz de ilginizi çekebilir;
Altın Takı Zekat Olarak Verilebilir mi?
Altına Zekat Düşer mi? 85 Gram Kuralı ve En Doğru Ödeme Yöntemi
Altın Satışında Nakit Sınırlaması: Kredi Kartı Dönemi Başladı mı?
